Adebɔ adwumayɛni hia apam krataa ansa na ɔde adwuma ama. Adwuma no kɛse, nsakrae dodow, ɔyɛfo din ne sikatua nna bɔ adebɔfo ne adetɔfo nyinaa ho ban. Afrika amammerɛ nam nnwom, sini, ntade ne dijitaal anansesɛm so du wiase nyinaa, nanso din a ɛda hɔ nkutoo nsi adebɔ sikasɛm a ɛtena hɔ. UNESCO ne WIPO nsɛm kyerɛ sɛ nimdeɛ, kyekyɛ, hokwan nkrataa ne adwumayɛfo nkitahodi na ɛma adebɔfo kura wɔn adwuma mu mfaso pii. Saa asɛm yi ho hia efisɛ adwuma no kɛse, pene so, ɔyɛfo din, hokwan ne sikatua bere betumi adan bɔhyɛ kɛse ma ayɛ adanse a akenkanfo, mmusua ne mpɔtam akuw betumi ahwɛ na wɔate ase wɔ wɔn da biara asetena mu.

Ade a edi kan ne sɛ wɔbɛkyerɛ nea asɛyɛde da ne so. Nhyehyɛe pa kyerɛ onipa a ɔkora krataa no, nea ɔhwɛ mu, bere dodow a wɔyɛ foforo ne baabi a ɔmanfo bisa nsɛm. Sɛ eyi nni hɔ a, adwuma no kɛse, pene so, ɔyɛfo din, hokwan ne sikatua bere betumi ayɛ asɛmpa a obiara nnim sɛ wɔyɛɛ adwuma no anaa dabi. Asɛyɛde a emu da hɔ ma mfomso siesie yɛ yiye.

Kwan a nnipa nya nsɛm no nso ho hia te sɛ nhyehyɛe no ankasa. Ɛsɛ sɛ nsɛm no yɛ adwuma wɔ telefon so, de kasa a emu da hɔ di dwuma, na ɛtra hɔ bere a intanɛt nkɔmmɔbea dawurubɔ no ayera. Wɔn a asɛm no ka wɔn tumi de bɔhyɛ no toto nea efi mu bae ho, mpo sɛ intanɛt kwan anaa mfiri sua.

Ɔkwan a ɛyɛ den fi ade ketewa a wotumi san yɛ no ase. Kuo, abusua, adwuma anaa ɔman adwumayɛbea betumi asɔ amanne biako ahwɛ, akyerɛw nea anyɛ yiye na asiesie ansa na wɔatrɛw mu. Eyi yɛ adanse kwan a ɛkɔ so, na ɛboa ma wohu sɛ sika anaa akwankyerɛ na ɛho hia.

Asiane bi wɔ hɔ a ɛsɛ sɛ wɔkwati. Nhwehwɛmu nhoma betumi adan nkrataa a dwuma nnim, wobetumi agye nnipa kokoam nsɛm a ntease pa biara nni akyi, na nhwɛso pa biako betumi ayɛ sɛ mmeae nyinaa ayɛ krado. Amanneɛbɔ pa bisa nea wɔagyaw no, akwanside no ne sɛ obi foforo betumi ahwɛ adanse no mu anaa.

Akenkanfo betumi afi ase denam eyi so: kyerɛw apam no wɔ kasa a emu da hɔ mu na kora nsakrae biara a wɔpenee so. Kora mmuae no, san hwɛ wɔ bere a moahyɛ mu, na kyerɛw nea asesa. Botae no nyɛ nhyehyɛe a mfomso biara nni mu. Ɛyɛ amanne a wotumi de ho to so a ɛma adwuma no kɛse, pene so, ɔyɛfo din, hokwan ne sikatua bere da hɔ ma wɔsiesie. Sɛ adanse, asɛyɛde ne akyidi bom a, adwene pa dan mfaso.